- अमेरिका दोस्रो विश्वयुद्धपछि शक्ति चुलिएको भए पनि, अहिले चिनियाँ साम्राज्यको उदय अपरिहार्य ऐतिहासिक सत्य बनेको छ।
- चिनियाँ परियोजनाहरूले विश्वको आर्थिक मेरुदण्डलाई परिवर्तन गर्दै, अमेरिकी प्रभावलाई न्यूनतम बनाउने भविष्य संकेत गरिरहेका छन्।
- आगामी दशकमा विश्व बहुध्रुवीय बनेर एसियाली मुलुकहरूको नेतृत्वदायी भूमिकासहित नयाँ प्रभुत्वको युग तर्फ अग्रसर हुँदैछ।
मानव सभ्यताको इतिहास शक्ति सन्तुलनको कहिल्यै नरोकिने चक्र हो, जहाँ शक्तिशाली साम्राज्यहरूको उदय र पतन एउटा प्राकृतिक नियम जस्तै बनेको छ। प्राचीन समयमा साइरस द ग्रेटले स्थापना गरेको पर्सियन साम्राज्यले पहिलो पटक तीन महादेशलाई जोडेर विश्वलाई एउटा संगठित राजनीतिक ढाँचा दियो। यो साम्राज्यको उदयको मुख्य आधार सैन्य कुशलता र बिजित राज्यहरूप्रति देखाइएको धार्मिक सहिष्णुता थियो। यसले हुलाक सेवा र सडक सञ्जाल जस्ता पूर्वाधार मार्फत आफ्नो विशाल क्षेत्रलाई नियन्त्रणमा राखेको थियो। तर ग्रीक राज्यहरूसँगको निरन्तर द्वन्द्व र आन्तरिक उत्तराधिकारको कलहले गर्दा अन्ततः यो महान् शक्ति अलेक्जेन्डर द ग्रेटको आक्रमण सामु ढल्न पुग्यो। यसले प्रमाणित गर्यो कि जतिसुकै विशाल भए पनि आन्तरिक एकता र सैन्य सन्तुलन बिग्रिएमा साम्राज्य टिकिरहन सक्दैन। साम्राज्यको पतन केवल बाह्य आक्रमणले मात्र नभई आन्तरिक संरचनाको क्षयीकरण र प्रशासनमा आएको सुस्तताले पनि हुने गर्दछ, जुन कुरा पर्सियाको इतिहासले प्रस्ट पार्छ।
पर्सियन साम्राज्यको पतनपछि रोमन साम्राज्यले विश्व रंगमञ्चमा आफ्नो वर्चस्व स्थापित गर्यो, जसले कानुन, प्रशासन र वास्तुकलाको क्षेत्रमा आधुनिक विश्वको जग बसालेको मानिन्छ। रोमको शक्तिको मुख्य हतियार यसको अत्यन्तै अनुशासित सैन्य दस्ता र इन्जिनियरिङ कौशल थियो। भूमध्य सागरलाई आफ्नै पोखरी बनाउन सफल यो साम्राज्यले व्यापार र सांस्कृतिक आदान–प्रदानलाई नयाँ उचाइमा पुर्यायो। तर अत्यधिक विस्तारले ल्याएको आर्थिक बोझ, सीमा सुरक्षामा देखिएको कमजोरी र पछि गएर भएको विभाजनले यसलाई पतन तर्फ डोर्यायो। रोमन साम्राज्यको अन्त्यले के सिकाउँछ भने शक्तिको केन्द्रिकरण र खर्चिलो सैन्य व्यवस्था लामो समयसम्म धान्न कठिन हुन्छ। युरोपको ठूलो भूभागमा रोमन कानुन र सडकको प्रभाव अझै पनि अवशेषको रूपमा बाँकी छ, जसले कुनै समयको विशाल वैभवलाई सम्झाउँछ। यसैको समानान्तर पूर्वमा चीनको हान वंशले रेशम मार्ग मार्फत एसिया र युरोपलाई जोडेर आर्थिक कूटनीतिको पहिलो जग बसालेको थियो, जसले पूर्वीय सभ्यताको श्रेष्ठतालाई प्रमाणित गरेको थियो।
मध्ययुगीन समयमा मंगोल र उमय्यद जस्ता साम्राज्यहरूले विश्वको भूगोल र धर्मलाई नयाँ आकार दिए। मंगोलहरूले आफ्नो गतिशील घोडसवार सेनाको भरमा इतिहासकै सबैभन्दा ठूलो निरन्तर भूभागमा शासन गरे, जसले गर्दा पूर्व र पश्चिम बीच प्रविधिको आदान–प्रदान सम्भव भयो। अर्कोतर्फ उमय्यदहरूले इस्लाम धर्म र अरबी भाषालाई विश्वव्यापी पहिचान दिए। यी साम्राज्यहरूको उदयको मुख्य हतियार तीव्र गति र धार्मिक वा वैचारिक एकता थियो। तर मंगोल साम्राज्य यसको विशालताका कारण नै टुक्राटुक्रा भयो भने उमय्यदहरूलाई आन्तरिक विद्रोह र नयाँ वंशको उदयले विस्थापित गर्यो। यसले के स्पष्ट पार्छ भने विचार वा सैन्य बलले साम्राज्य बनाउन सकिए पनि त्यसलाई जोगाइराख्न स्थायी प्रशासनिक संयन्त्र र जनताको विश्वास अनिवार्य हुन्छ। मंगोलहरूको शासन शैली निकै कठोर भए पनि उनीहरूले व्यापारिक मार्गलाई सुरक्षित बनाएका थिए, जसले गर्दा वैश्विक अर्थतन्त्रमा एउटा नयाँ हलचल पैदा भएको थियो।
आधुनिक युगको सुरुवातसँगै अटोमन र मुगल साम्राज्यहरूले कला, संस्कृति र व्यापारमा ठूलो प्रभाव जमाए। अटोमनहरूले युरोप र एसियाको संगमलाई नियन्त्रण गरेर शताब्दीयौसम्म विश्व राजनीतिलाई प्रभावित तुल्याए भने मुगलहरूले दक्षिण एसियालाई आर्थिक रूपमा समृद्ध बनाए। यिनीहरूको शक्तिको स्रोत मजबुत कर्मचारीतन्त्र र सैन्य प्रविधि थियो। तर औद्योगिक क्रान्तिमा पछि पर्नु र युरोपेली शक्तिहरूको उदयले गर्दा यी पुराना साम्राज्यहरू क्रमशः कमजोर हुँदै गए। विशेषगरी समुद्री मार्गको खोजी र नयाँ प्रविधिको विकासले यी जमिनमा आधारित साम्राज्यहरूको प्रासंगिकता समाप्त गरिदियो। यसबाट प्रविधि र समयको मागलाई बुझ्न नसकेमा जस्तोसुकै सांस्कृतिक वैभव भए पनि साम्राज्य इतिहासको पानामा सीमित हुन्छ भन्ने पाठ सिक्न सकिन्छ। यी साम्राज्यहरूले छोडेका कलात्मक स्मारकहरूले आज पनि तिनको विगतको शक्ति र धनको गवाही दिइरहेका छन्, तर तिनको राजनीतिक शक्ति प्रविधिको अभावमा टिक्न सकेन।
युरोपेली उपनिवेशवादको उदयले स्पेनिस र ब्रिटिस साम्राज्यहरूलाई विश्वको नयाँ मालिक बनायो। स्पेनले अमेरिका महादेशको सम्पत्ति कब्जा गरेर सुनौलो युगको अनुभव गर्यो भने बेलायतले औद्योगिक क्रान्ति र समुद्री शक्तिको भरमा विश्वको एक चौथाइ भागमा आफ्नो झण्डा गाड्यो। ब्रिटिस साम्राज्यको शक्तिको मुख्य हतियार यसको नौसेना र व्यापारिक एकाधिकार थियो। तर दुईवटा विनाशकारी विश्वयुद्ध र उपनिवेशहरूमा उठेको स्वतन्त्रताको लहरले यी विशाल साम्राज्यहरूलाई खुम्च्याइदियो। बेलायतले आफ्नो आर्थिक शक्ति गुमाउँदै गएपछि र सैन्य खर्च धान्न नसकेपछि विश्वको नेतृत्व अमेरिकालाई सुम्पिनु पर्यो। यसले देखाउँछ कि आर्थिक स्रोतको क्षय र युद्धको थकानले साम्राज्यको आयु समाप्त पार्छ। ब्रिटिस साम्राज्यको पतनसँगै विश्वले एउटा नयाँ औपनिवेशिक ढाँचाबाट मुक्तिको सास फेरे पनि शक्तिको भोक भने मेटिएको थिएन र नयाँ शक्तिको खोजी भइरह्यो।
दोस्रो विश्वयुद्धपछि संयुक्त राज्य अमेरिका एक मात्र महाशक्तिको रूपमा उदायो, जसले डलरको प्रभुत्व, अत्याधुनिक प्रविधि र सैन्य अखडाका माध्यमबाट विश्वलाई नियन्त्रण गरिरहेको छ। अमेरिकाको शक्तिको स्रोत केवल हतियार मात्र नभई यसको सांस्कृतिक र आर्थिक प्रभाव पनि हो। तर पछिल्लो समयमा आन्तरिक राजनीतिक विभाजन, ऋणको बढ्दो भार र नयाँ शक्तिहरूको उदयले अमेरिकी वर्चस्वलाई चुनौती दिइरहेको छ। इतिहास दोहोरिन्छ र शक्ति सधै एउटै हातमा रहँदैन भन्ने कुरा अहिलेको विश्व राजनीतिले देखाउन थालेको छ। नयाँ प्रविधिको विकास र उत्पादनका साधनहरूमा आउँदै गरेको परिवर्तनले शक्तिको केन्द्र फेरि पश्चिमबाट पूर्वतर्फ सर्दै गइरहेको संकेत स्पष्ट रूपमा देखिन थालेको छ। अमेरिकाको लोकतान्त्रिक ढाँचा र उदार अर्थतन्त्रले केही समय विश्वलाई नेतृत्व दिए पनि अहिले यसको संरचनात्मक समस्याहरूले गर्दा यो शक्ति बिस्तारै ओरालो लाग्ने क्रममा रहेको देखिन्छ।
अबको केही वर्षमा हामीले एउटा यस्तो विश्व देख्नेछौ जहाँ अमेरिकी प्रभाव न्यूनतम हुनेछ र चिनियाँ साम्राज्यको आधुनिक र प्राविधिक स्वरूपले संसारको नेतृत्व गर्नेछ।
आजको एक्काइसौ शताब्दीमा चीनले आफूलाई नयाँ विश्व शक्तिको रूपमा उभ्याउँदैछ, जसको आधार कुनै प्रत्यक्ष युद्ध नभई उत्पादन, प्रविधि र पूर्वाधार विकास हो। चीनको महत्वाकांक्षी परियोजना बेल्ट एण्ड रोड इनिसियटिभले विश्वका अधिकांश देशहरूलाई सडक र समुद्री मार्गबाट जोडेर नयाँ प्रकारको भू–आर्थिक साम्राज्यको संकेत दिएको छ। यो परियोजना केवल व्यापारिक मार्ग मात्र नभई विश्वको भूराजनीतिलाई नै आफ्नो पक्षमा पार्ने एउटा ठूलो रणनीतिक हतियार हो। चीनले आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स, फाइभ–जी प्रविधि र नवीकरणीय ऊर्जा जस्ता क्षेत्रमा हासिल गरेको नेतृत्वले उसलाई भविष्यको निर्विकल्प शक्ति बनाउन मद्दत गरिरहेको छ। उत्पादनको केन्द्र र विश्वको कारखाना हुनु नै चीनको सबै भन्दा ठूलो शक्ति बनेको छ। चीनले आफ्नो सस्तो उत्पादन र विशाल बजारको प्रयोग गरेर विश्वका धेरै राष्ट्रहरूलाई आफू तर्फ आकर्षित गरिसकेको छ, जसले गर्दा अमेरिकी प्रभाव बिस्तारै खुम्चिदै गएको छ।
विश्व शक्तिको यो संक्रमणकालीन अवस्थामा प्रविधिको विकासले निर्णायक भूमिका खेलिरहेको छ। जसले प्रविधि र उत्पादनमा नियन्त्रण राख्छ, उसैले विश्वको भविष्य तय गर्दछ। अमेरिकी डलरको विकल्प खोजिनु, विश्व व्यापारको मार्ग फेरिनु र नयाँ गठबन्धनहरू बन्नुले एउटा नयाँ युगको सुरुवात भइरहेको देखाउँछ। चिनियाँ साम्राज्यको यो आधुनिक स्वरूप विगतका साम्राज्यहरू भन्दा भिन्न छ, किनकि यो प्रत्यक्ष सैन्य कब्जा भन्दा बढी आर्थिक साझेदारी र ऋण कूटनीतिमा आधारित छ। यसले विश्वलाई बहुध्रुवीय बनाउँदै लगेको छ, जहाँ अब कुनै एउटै देशको मात्रै मनपरीतन्त्र चल्ने छैन। यो परिवर्तनले सानो र विकासोन्मुख राष्ट्रहरूका लागि चुनौती र अवसर दुवै सिर्जना गरिदिएको छ। अबको विश्वमा भौतिक सीमा भन्दा पनि डिजिटल सीमा र आर्थिक सञ्जालको महत्व बढेको छ, जहाँ चीनले आफ्नो बलियो पकड बनाइसकेको छ।
इतिहासको मूल्यांकन गर्दा शक्ति भनेको बगिरहेको पानी जस्तै हो, जो कहिल्यै स्थिर हुँदैन। हिजो रोम र बेलायतको पालो थियो भने आज अमेरिकाको प्रभाव छ र भोलि चीन वा अरू कुनै शक्तिको उदय निश्चित छ। साम्राज्यहरू विचार, प्रविधि र साहसले बन्छन् तर अहङ्कार, आर्थिक भ्रष्टाचार र समयसँगै बदलिन नसक्ने प्रवृत्तिका कारण पतन हुन्छन्। अबको विश्वमा सैन्य बल भन्दा पनि ज्ञान, विज्ञान र दिगो उत्पादन जसले गर्न सक्छ, उसैको हातमा शक्तिको बागडोर पुग्नेछ। चिनियाँ परियोजनाहरूले विश्वलाई जसरी जोड्दैछन्, त्यसले आगामी केही दशकमा एउटा नयाँ वैश्विक व्यवस्था निर्माण गर्ने देखिन्छ, जसमा एसियाली मुलुकहरूको नेतृत्वदायी भूमिका रहनेछ। शक्तिको यो खेलमा कोही पनि स्थायी विजेता हुँदैन र वर्तमानमा देखिएको चीनको उदय पनि यसै ऐतिहासिक गतिको एक हिस्सा मात्र हो, जसले नयाँ विश्व व्यवस्थाको मार्ग प्रशस्त गरेको छ।
अन्ततः साम्राज्यहरूको यो लामो शृंखलाले हामीलाई सिकाएको सत्य के हो भने परिवर्तन नै संसारको एकमात्र स्थायी नियम हो। कुनै पनि साम्राज्य हजारौ वर्षसम्म टिक्न सकेन र आधुनिक युगका महाशक्तिहरू पनि यस नियमबाट अछुतो रहने छैनन्। अमेरिकाको घट्दो प्रभाव र चीनको बढ्दो वर्चस्व केवल दुई देशको प्रतिस्पर्धा मात्र नभई विश्व शक्तिको ऐतिहासिक स्थानान्तरणको प्रक्रिया हो। उत्पादनमा आत्मनिर्भरता, प्रविधिको उच्चतम प्रयोग र रणनीतिक साझेदारी नै अबको साम्राज्यको मुख्य हतियार हुनेछन्। यसैले विश्व अब एउटा यस्तो नयाँ मोडमा आइपुगेको छ, जहाँ पुरानो शक्ति संरचना भत्किदैछ र नयाँ, प्रविधिमैत्री र आर्थिक रूपमा एकीकृत चिनियाँ प्रभावको युग सुरु हुँदैछ। अमेरिकाको एकछत्र राज अब इतिहास बन्दैछ र विश्वले एउटा यस्तो नयाँ शक्तिको सामना गर्दैछ जसले बन्दुक भन्दा बढी बजार र प्रविधिको भाषा बुझ्दछ।
हालको वैश्विक परिदृश्यमा अमेरिकाको हालिमुहाली र विश्वव्यापी दादागिरी स्पष्ट रूपमा अन्त्यको दिशामा छ। विगतका दशकहरूमा सैन्य हस्तक्षेप र प्रतिबन्धका माध्यमबाट विश्वलाई आफ्नो इसारामा नचाउने अमेरिकी शक्ति अहिले आफ्नै आन्तरिक समस्या र कमजोर हुँदै गएको डलरको अर्थतन्त्रले गर्दा रक्षात्मक अवस्थामा पुगेको छ। यसको विपरीत चीनले आफ्नो सफ्ट पावर र पूर्वाधार विकासको माध्यमबाट विश्वका कुनाकुनासम्म आफ्नो प्रभाव विस्तार गरिसकेको छ। अबको समय अमेरिकाको एकल ध्रुवीय विश्वको नभई चीनको नेतृत्वमा रहेको बहुध्रुवीय र प्रविधि प्रधान युगको हो। अमेरिकी डलरको वर्चस्वलाई चिनियाँ डिजिटल मुद्रा र व्यापारिक सम्झौताहरूले विस्थापित गर्ने क्रम सुरु भइसकेको छ, जसले गर्दा अबको विश्व राजनीतिमा बेइजिङको निर्णय नै निर्णायक हुने निश्चित देखिन्छ।
निष्कर्षमा भन्नुपर्दा, इतिहासको चक्रले पुनः एक पटक प्रमाणित गरेको छ कि शक्ति सधै गतिशील हुन्छ। अमेरिकाले दोस्रो विश्वयुद्ध पछि जुन उचाइ हासिल गरेको थियो, त्यो अहिले प्राकृतिक रूपमा ओरालो लाग्दैछ र चीनको उदय एउटा अपरिहार्य ऐतिहासिक सत्य बनेको छ। प्रविधिको क्षेत्रमा चीनले मारेको फड्को र बेल्ट एण्ड रोड जस्ता विशाल आयोजनाहरूले विश्वको आर्थिक मेरुदण्डलाई नै परिवर्तन गरिदिएका छन्। अबको केही वर्षमा हामीले एउटा यस्तो विश्व देख्नेछौ जहाँ अमेरिकी प्रभाव न्यूनतम हुनेछ र चिनियाँ साम्राज्यको आधुनिक र प्राविधिक स्वरूपले संसारको नेतृत्व गर्नेछ। यो नयाँ युगको सुरुवात भइसकेको छ र यसले विश्वको राजनीतिक, आर्थिक र सामाजिक संरचनालाई पूर्ण रूपमा बदल्ने सामर्थ्य राख्दछ, जसका लागि विश्व तयार हुनु आवश्यक छ।
(लेखक नेपाली सेनाका अवकाश प्राप्त सेनानी हुन्।)
