- तनहुँमा नेपाली कांग्रेसको कमजोर नेतृत्वले पार्टीकै आधारभूत मान्यतालाई चुनौती दिँदै मातहत कार्यकर्ताहरूको निराशा बढाएको छ।
- गोविन्दराज जोशीलाई किनारा लगाउँदा कांग्रेसले एक राजनीतिक पुस्ता र समुदायको अपनत्व गुमाएको छ।
- नयाँ नेता दीपकराज जोशीले पुराना र नयाँ मतदाताहरूलाई जोड्ने र कांग्रेसलाई बलियो बनाउन सक्षम देखिएका छन्।
नेपाली राजनीतिको मानचित्रमा तनहुँ केवल एउटा जिल्ला मात्र होइन, यो लोकतान्त्रिक आन्दोलनको एउटा बलियो खम्बा र नेपाली कांग्रेसको गढ मानिन्थ्यो। तर, विगत दुई दशकको राजनीतिक घटनाक्रमलाई सूक्ष्म रूपले हेर्ने हो भने तनहुँले एउटा यस्तो गहिरो राजनीतिक अन्तरद्वन्द्व भोगिरहेको छ, जसले नेपालको समग्र लोकतान्त्रिक भविष्यमाथि नै प्रश्नचिन्ह खडा गरिदिएको छ। यो अन्तरद्वन्द्व पद र शक्तिको मात्र होइन, यो त निष्ठावान् कार्यकर्ताको भावना र केन्द्रीकृत नेतृत्वको अहङ्कार बीचको लडाइँ हो।
तनहुँमा करिब सात हजार यस्ता मतदाता र कार्यकर्ता छन्, जो दशकौँदेखि नेपाली कांग्रेसको विचारसँग जोडिएका छन्। तर अचम्मको कुरा के छ भने, उनीहरू कांग्रेस हुनुको प्रमाण पार्टीको सदस्यता नवीकरणमा होइन, बरु आफ्नो राजनीतिक चेतना र विगतको त्यागमा खोज्छन्। जब पार्टी नेतृत्वले उनीहरूका स्थानीय भावनालाई कुल्चिएर निर्णयहरू लाद्न थाल्यो, यी हजारौँ कार्यकर्ताहरू भावनात्मक रूपमा विस्थापित भए।
यो विस्थापन केवल एक चुनावी हार वा जितको विषय थिएन। यो त ती कार्यकर्ताहरूको अपमान थियो, जसले कठिन समयमा कांग्रेसको झण्डा जोगाएका थिए। पार्टीले संस्थागत रूपमा उनीहरूलाई तिरस्कार गर्दा पनि उनीहरूले कांग्रेसको विचारधारा छाडेनन्। यो एउटा यस्तो विचित्र अवस्था हो जहाँ कार्यकर्ता पार्टीसँग छ, तर पार्टी कार्यकर्तासँग छैन।
तनहुँको राजनीतिमा गोविन्दराज जोशी एउटा यस्तो नाम हो, जसलाई न त नजरअन्दाज गर्न सकिन्छ, न त सजिलै प्रतिस्थापन नै। जोशी केवल एक नेता मात्र थिएनन्, उनी आफैँमा एउटा संस्था थिए। उनले दशकौँ लगाएर गाउँ–गाउँमा संगठनको जालो बुनेका थिए। उनको संगठन गर्ने शैली र तल्लो तहका कार्यकर्तासँगको सम्बन्धले नै तनहुँमा कांग्रेसलाई बलियो बनाएको थियो।
तर, केन्द्रको शक्ति राजनीति र गुटगत स्वार्थले गर्दा जब जोशीलाई किनारा लगाउने खेल सुरु भयो, त्यसले जोशीलाई मात्र होइन, कांग्रेसको जगलाई नै कमजोर बनायो। कांग्रेस नेतृत्वले यो बुझ्न सकेन कि जोशीले कांग्रेस बनाएका थिएनन्, बरु जोशीको भुइँतहको शक्तिले कांग्रेसलाई उचाइमा पुर्याएको थियो। उनलाई पाखा लगाउँदा कांग्रेसले एउटा व्यक्ति मात्र गुमाएन, बरु एउटा सिङ्गो राजनीतिक पुस्ता र समुदायको अपनत्व गुमायो।
कुनै पनि राजनीतिक दलको प्राण भनेको त्यसको तल्लो तहको अपनत्व हो। जब कुनै पार्टीका कार्यकर्तालाई लाग्छ कि पार्टी उनीहरूको होइन, बरु काठमाडौँका केही सिमित नेताहरूको पेवा हो, तब विद्रोहको जन्म हुन्छ। तनहुँको सन्दर्भमा ठ्याक्कै यही भयो। केन्द्रबाट उम्मेदवार लाद्ने, स्थानीय भावनालाई नबुझ्ने र भोट त हाल्नै पर्छ भन्ने अहङ्कारले कांग्रेसका पुराना र इमानदार कार्यकर्तामा निराशा पैदा गर्यो।
कुनै पनि राजनीतिक दलको प्राण भनेको त्यसको तल्लो तहको अपनत्व हो। जब कुनै पार्टीका कार्यकर्तालाई लाग्छ कि पार्टी उनीहरूको होइन, बरु काठमाडौँका केही सिमित नेताहरूको पेवा हो, तब विद्रोहको जन्म हुन्छ।
आजका कार्यकर्ताहरू मौन छन्, तर उनीहरूको मौनतामा ठूलो विद्रोह लुकेको छ। उनीहरूलाई पार्टीको झण्डा बोक्न भनियो, तर निर्णय प्रक्रियामा कहिल्यै सामेल गरिएन। यो हुकुमी शैली ले लोकतन्त्रको आधारभूत मान्यतालाई नै उपहास गरेको छ।
अहिलेको तरल राजनीतिक अवस्थामा तनहुँ क्षेत्र नम्बर १ ले नयाँ र स्वीकार्य नेतृत्व खोजिरहेको छ। नेतृत्व जसले पुरानो विरासत र नयाँ पुस्ताको चाहना बीचको पुल बन्न सक्ने पात्रका रूपमा दीपकराज जोशी अगाडि देखिएका छन्। यो कुनै पारिवारिक विरासतको कुरा मात्र होइन, यो त धरातलीय यथार्थको माग हो।
दीपकराज जोशीसँग पुराना गार्ड हरूलाई सम्मान गर्ने र नयाँ पुस्ताका मतदाताहरूलाई आकर्षित गर्ने दुवै क्षमता देखिन्छ। उनीसँग राजनीतिको तितोपन छैन, बरु सबैलाई समेट्न सक्ने उदारता छ। आजको तनहुँलाई यस्तो नेता चाहिएको छ, सबै भन्दा ठूलो कुरा दीपक राज जोशि संग लोभ लालच छैन। जसले विभाजित कांग्रेसलाई जोड्न सकोस्, रुष्ट कार्यकर्ताको घाउमा मलम लगाउन सकोस् र गैर–कांग्रेस मतदाताहरूसँग पनि तार्किक संवाद गर्न सकोस्।
यदि कांग्रेसले समयमै आफ्ना कमजोरी सुधारेन र दीपकराज जोशी जस्ता स्वीकार्य पात्रहरूलाई अगाडि सारेन भने, तनहुँमा राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी (RSP) को प्रभाव स्थायी हुने निश्चित छ। रास्वपाले केवल चुनाव लडिरहेको छैन, उसले कांग्रेसले सिर्जना गरेको राजनीतिक रिक्ततालाई भरिरहेको छ। नयाँ पुस्ता पुराना पार्टीहरूको आन्तरिक किचलोबाट वाक्क भइसकेको छ। यदि यो रिक्तता रास्वपाले स्थायी रूपमा कब्जा गर्यो भने, कांग्रेसका लागि तनहुँमा पुनरागमन गर्नु फलामको चिउरा चपाउनु सरह हुनेछ। यो केवल एक चुनावको हार हुने छैन, यो त एउटा पुस्तान्तरको विस्थापन हुनेछ।
तनहुँ आज एक गम्भीर दोबाटोमा उभिएको छ। अबको प्रश्न कसले टिकट पाउँछ भन्ने होइन, बरु कसले तनहुँको राजनीतिक पहिचान जोगाउन सक्छ भन्ने हो। गोविन्दराज जोशी र उनीसँग जोडिएका हजारौँ कार्यकर्ताहरूमाथि भएको अन्यायलाई सम्बोधन नगरी गरिने कुनै पनि चुनावी तयारी सफल हुने छैन। पार्टी नेतृत्वले बुझ्नुपर्छ कि वफादारी कजाएर पाइने चिज होइन, यो त सम्मान दिएर कमाइने कुरा हो। तनहुँ–१ को भविष्य अब पुरानो अहङ्कारमा होइन, बरु नयाँ एकता र धरातलीय यथार्थको स्वीकारोक्तिमा निर्भर छ। समय घर्किसकेको छैन, तर ढिला भइसकेको छ। अबको निर्णयले केवल एउटा उम्मेदवारको भाग्य मात्र होइन, समग्र तनहुँको राजनीतिक भविष्यको दिशा तय गर्नेछ।
