मृत्यु एउटा कपटपूर्ण खेल हो । अत्याचार हो ।
यो बेला मन पीडामा छ, मगज एकोहोरिएको छ । अक्कल सक्कलमुताबिक छैन । पीडामा मनोरम भाव कसरी उम्रिन्छ ? हाँस्नै बिर्सिएका बेला हास्यरस कसरी चुहिन्छ? दुःखका वरिपरिका भित्ताहरू धेरै मजबुत हुँदारहेछन् । फोर्न नसकिने । प्रयासरत छु, यो पीडाको गर्तबाट उफ्रिएर डिलमा पुगूँ । क्षितिजमा गएर आकाश उघारिदिऊँ । सुनिदिनुहोस् ! आज म फेरि लेख्न बसेको छु– भित्री सतहबाट श्वास फेरेर । केही लेख्न खोज्नु भनेको मनले छलाङ मार्न खोज्नु हो । परिधिलाई चुँडाल्न खोज्नु हो ।
यहाँ मैले दुईजना अतिथि पात्रहरूलाई ल्याएको छु – छोटोछोटो भूमिकामा । एकजना पात्र हुन् कवि ठाकुर बेलबासे र अर्का पात्र हुन् नकवि, नसाहित्यकार, कुनै आकार उकार चन्द्रविन्दु नलगाए पनि हुने, विशेषणमुक्त व्यक्ति भोगविलास शर्मा ।
ठाकुर बेलबासे कर्मले अग्ला भए पनि उमेरले मभन्दा होचा छन् । यही कारण देखाएर म उनलाई ‘भाइ’ भन्छु । त्यसैले, गणितको स्वयंसिद्ध तथ्यमुताबिक उनी मलाई आदरपूर्वक ‘दाइ’ भन्छन् । त्यसो त खोज्दै जाने हो भने उनी मेरो नातागोताभित्र आइपुग्छन् । उनले मलाई अर्कै केही भन्नुपर्ला, मैले उनलाई अर्कै केही । जे होस्, यो दाइ–भाइको साइनोमा जुन आनन्द र आत्मीयता छ, त्यो माकुराको जालोझैँ घुमाएर बनेको नातामा फिटिक्कै भेटिन्न । त्यसैले ठाकुर मेरा प्रिय अनुज मात्रै हुन् ।
अर्का अतिथि पात्र भोगविलास शर्मा । जीवन जिउन खप्पिस मान्छे । लोकल भाषामा ‘बिन्दास’ । भोगविलासको र मेरो ठेगाना पनि छेउछाउमै छ , थर पनि ठ्याक्कै मिल्छ । गोत्र पनि मिल्दो हो । तर, उनी कतैबाट पनि मेरो साइनोभित्र पर्दैनन् । हाम्रो साइनो भनेको एउटाले ‘हाइ’ भन्दा अर्कोले ‘हलो’ भन्ने मात्रै हो । कहिलेकाहीँ उनी दुई हात जोडेर नमस्कार भन्छन्, म पनि हातै जोडेर नमस्कार फर्काउँछु अनि आधी ओठ खोलेर मुस्कुराइदिन्छु । पुग्यो त । प्रशस्तै पुग्यो । मुस्कुराइदिनु भनेको चानचुने कुरा होइन । मुस्कानले सामुन्नेको मन कोमल बनाइदिन्छ ।
भर्खरै शतायु पार गरेका मेरा बुबाको मृत्यु भयो । यो सबैका लागि त्यति ठूलो समाचार होइन । हामीलाई भने शिरमाथि आकाश खसे झैँ भयो । एक झोँक्का बतासले टाउकाको टोपी उडाइदियो । डाक्टरहरूले हारे, औषधीहरूले हारे, ईश्वरको प्रार्थनाले हार्यो, अश्रुभेलले हार्यो, विह्वलताले चिराचिरा परेका हृदयहरूले हारे, बिन्तीहरूले हारे । मृत्युले एक्लै जित्यो ।
ठाकुर भाइ अचेल मृत्युमाथि कविता लेखिरहेका छन् – शृङ्खलाबद्ध तरिकाले ।
जीवनको एउटा विशाल कोलाहल समाप्त भएको छ
कृपया शान्त बनिदेऊ आफन्तहरू
महाशून्यताको यात्राको तयारी गरिदेऊ प्रियजनहरू
बाटो खाली गरिदेऊ साथीसङ्गती, छरछिमेकीहरू ।
(मृत्यु कविता – १३ : अन्तिम प्राप्ति मृत्यु)
भोगविलास शर्मा कविता बुझ्दैनन् । उनलाई कविता कागजको रोटी झैँ लाग्छ । उनको दर्शनशास्त्रले भन्छ, जीवन जिउनका लागि हो । संसारका सबै सुख र खुसीहरू भोग गर्नका लागि हो । सत्यमोहन जोशीको एउटा भनाइ उनले मजैले पढेका रहेछन्, गोपीकृष्ण ढुङ्गानाद्वारा सम्पादित पुस्तकमा । ‘मृत्यु त हामी साथमै बोकेर हिँडिरहेका हुन्छौँ, किन डराउने ?’ उनी ढुक्क छन् – यो शाश्वत सत्य टारेर टर्दैन । संसारका सबैथोकलाई भोगयोग्य बनाउन सकिन्छ, विलासकर बनाउन सकिन्छ । सुख र दुःख संसारमा बराबरी व्याप्त छन् । रोजाइ आफ्नो हो । भोगविलास शर्माका तर्कहरूलाई इन्कारी जवाफ दिन पनि सजिलो छैन ।
भोगविलास ट्रक साहित्य हुन्, पढुन्जेल खुबै रमाइलो ।
भर्खरै शतायु पार गरेका मेरा बुबाको मृत्यु भयो । यो सबैका लागि त्यति ठूलो समाचार होइन । हामीलाई भने शिरमाथि आकाश खसे झैँ भयो । एक झोँक्का बतासले टाउकाको टोपी उडाइदियो । डाक्टरहरूले हारे, औषधीहरूले हारे, ईश्वरको प्रार्थनाले हार्यो, अश्रुभेलले हार्यो, विह्वलताले चिराचिरा परेका हृदयहरूले हारे, बिन्तीहरूले हारे । मृत्युले एक्लै जित्यो । जीवनभरिको थकाइलाई विश्राम दिँदै आफैँले बनाएको तुलसीको मठनेर लमतन्न परेर निदाइरहनु भएको थियो बुबा । मानौँ यहाँ केही भएकै छैन । एउटा ठूलो भीडले वरिपरिबाट घेरा हालेको थियो । कहिलेकाहीँ भीड पनि सहारा बन्दो रहेछ । सन्त कबीरको दोहा सम्झना भयो –
कबीरा जब हम पैदा हुए
जग हँसे, हम रोए
ऐसी करनी कर चलो
हम हँसे जग रोए ।
सूर्यास्तका बेला हामीले बुबालाई काँधमा उचालेर हिँड्यौँ । पछिपछि आँसुका मलामीहरूको लर्को थियो । महाप्रस्थानका बेला बुबाले वृद्ध आमासँग बिदा पनि माग्नुभएन, सधैँझैँ औषधी समयमै खानु है पनि भन्नुभएन । आमासँग पहिलोचोटि मृत्युको यति निष्ठुरी खेल खेल्नुभयो बुबाले ।
ठाकुर भाइ, मलाई बताइदेऊ ! अघि भर्खरैसम्म भोग गरिरहेको जीवन अहिले कसरी मृत भयो ? मेरा बुबाको हाँसो खै ? स्वर खै ? श्रवण खै ? स्नेह र स्पन्दन खै ? ती संस्कृतका श्लोकहरू खै ? ती रमाइला किस्साहरू खै ? ती उडेर भर्खरै कता लागे ? कता विलीन भए ? ‘इन्एक्जोरेबल डिक्री अफ डेथ’ कसको आदेश हो ? के जीवन भ्रम र भ्रान्ति हो ? मृत्यु महाशान्तिको प्राप्ति हो ? त्यसो भए यो भ्रमपूर्ण जीवनको औचित्य के ? तटमा बसेर नदीमा ढुङ्गा हान्ने फुर्सद मलाई किन छैन ? भोगविलास शर्मा कुन प्रयोजनका लागि जीवित छ ?
जीवनमा जतासुकै टन्टै टन्टा छन् । जीवन आफैँ कुरुक्षेत्र बनेको छ । अनि यो मृत्यु आउँछ र टपक्क टिपेर लान्छ । जीवन सुल्टिनै भ्याएको छैन । न टार्न मिल्छ, न भाखा सार्न मिल्छ । मलाई जीवनको कुरुक्षेत्रमा श्रीकृष्ण चाहियो ।
वासांसि जीर्णानि यथा विहाय
नवानि गृह्णाति नरोक्पराणि ।
तथा शरीराणि विहाय जीर्णा
न्यन्यानि संयाति नवानि देही ।।
यो शरीरलाई जीर्ण कसले बनायो ? किन बनायो ? निरापराध जीवनका लागि मृत्यु सजाय हो । तिमी नै भन न ! मेरो दोष के थियो ? मैले बाल्यकालमा खेलेको बुबाको काख मृत्युले किन खोस्यो ? किन खोस्यो घरको धुरीभन्दा अग्लो काँध ? किन खोस्यो बुबासँग बिताएका स्वर्णिम पलहरू ? किन रेटिए मेरा मुटु कलेजाहरू ? अहिले त म बाँसको ढुङ्ग्रोझैँ रित्तो छु । दोलकझैँ हल्लिन पनि नसक्ने भएको छु । मैले निसाफ माग्ने न्यायालय कहाँ छ ? मृत्यु कायर हो । छल गरेर प्रहार गर्छ ।
अघि भर्खरैसम्म कुन परमतत्व थियो, जुन अहिले छैन ? त्यो परमतत्व कुन ओखती पसलमा पाइन्छ ? कुन वैद्यखानामा पाइन्छ ? कुन पर्वतमालामा पाइन्छ ? हनुमानले उचालेको द्रोणाचल पर्वतमा सन्जीवनी बुटी अझै चम्किँदै होला कि नहोला ? आखिर भौतिक शरीर कसरी मर्छ ? अव्यय आत्माले बैगुनी बनेर देह किन त्याग्छ ? ठाकुर भाइ, मलाई मेरो बुबाको जीवन फिर्ता चाहिएको छ । यहाँ भोग छ, यहाँ विलास छ । बाँकी फगत् कल्पना हो ।
माफ गर्नु भाइ, आज म पीडाले बहुलाएको छु । मेरो विवेक बहुलाएको छ । मनभरि पानीको आगो सल्किएको छ । एउटा चिसो ज्वालामुखी विस्फोट हुन खोज्दै छ । मेरा सबै पोथी ज्ञान आज बेकम्मा भएका छन् । बहुलाएको मानिसले त हो सत्य बोल्ने, किनकि ऊ समाजदेखि अलग्गिएको हुन्छ ।
सय वर्षको आयु पुग्नै लाग्दा बुबालाई अल्जाइमर्सले धावा बोल्यो । दुर्बल शरीर, घट्दो स्मृतिमा अल्जाइमर्सले राम्रो डेरा भेटायो । हामी सबै अपरिचित भयौँ, आफ्नै सन्तान अस्वीकृत भयौँ । आफैँले ठड्याएको घर बिरानो भयो । सय वर्षको इतिहास, जसको हामीलाई धेरै खाँचो थियो, अल्जाइमर्सले कप्लक्कै निलिदियो । बुबाको स्मृतिहीन जीवन हाम्रासामु थियो । धेरै लामो उपचार पछि हर्षैहर्षको दसैँ आयो ।
माघ १७ गते २०८० वि. सं. । बुबाको १०१औँ जन्मदिन । बाक्लो हुस्सु ओढेको मधेश लुगलुग काँपिरहेको थियो । आकाश शीत बनेर बर्सिरहेको थियो । सिरकभित्र न्यानो गुँडुल्को बनाएर बस्नुभएका बुबालाई मैले भनेँ, “ए बा ! हेप्पी वर्थ डे !!” गलल हाँस्नुभयो बुबा । “के भन्छ यो ?” मैले फेरि भनेँ, “बा ! आज हजुरको जन्मदिन । शुभकामना भनेको ।” बुबा फेरि हाँस्नुभयो र आशीर्वाद दिन थाल्नुभयो । म बुबाको हाँसो सुनिरहन चाहन्थेँ । बुबा हाँस्नु नै मेरो उद्देश्य थियो ।
आत्माको उपस्थिति कहाँ छ ? वैकुण्ठ कहाँ छ ? स्वर्गलोक कहाँ छ ? परलोक कहाँ छ ? इहलोकभन्दा पर खै अरु लोक कहाँ छ ? क्रियाकर्म सकेपछि म हवाइजहाजमा काठमाण्डौँ फर्किँदै थिएँ। आकाशमा म धेरै माथि थिएँ, धर्तीभन्दा धेरै माथि, मनुष्यलोकभन्दा माथि, बादलभित्र । मैले यताउति हेरेँ, कतै परलोक भनेको यही पो हो कि ? उन्मुक्त आत्माहरू यतैतिर गल्याङ्मल्याङ् गर्दै उडिरहेका पो होलान् हाँसीहाँसी । तर त्यहाँ केही थिएन । रित्तो आकाश ।
उन्मुक्त हाँसो मनको इन्द्रेणी हो ।
एक महिना भयो, बुबा फेरि कहिल्यै नहाँस्ने अठोट गरेर जानुभएको । हामीले बुबाको देह वाणगङ्गाको तटमा पुर्याएर अग्निलाई समर्पण गर्यौँ। अग्निले खरानी मात्रै हामीलाई फिर्ता दियो । त्यो खरानी त्यही वाणगङ्गाको लक्ष्मणघाटमा नदीलाई अर्पण गर्यौँ र महासागरको यात्रामा पठायौँ अनि हामी रित्तियौँ । अग्निले सानो टुक्रा देह अङ्ग पनि दियो, त्यसलाई पनि देवघाटमा लगेर कालीगण्डकी नदीलाई सुम्पियौँ । सबै रीत र ईश्वरीय कर्महरूलाई आदरपूर्वक सम्पन्न गर्यौँ। आज उहाँको अस्तित्व समाप्तिलाई हामी मृत्यु भनेर मान्न बाध्य छौँ ।
मानिस आफ्नो अस्तित्वबोधका लागि जिउँछ । त्यसैले त भन्दै छु – मृत्यु धोखा हो ।
सबै इष्टमित्र, आत्मीयजनले श्रद्धाञ्जलि अर्पण गर्नुभयो र कामना गर्नुभयो, “बुबाको आत्माले वैकुण्ठमा बास पाओस् ।” कत्रो छ त्यो वैकुण्ठ जहाँ बास पाउन मुस्किल छ ? के वैकुण्ठ पृथ्वी जत्रो पनि छैन ?
मेरा कानमा अहिले पनि बुबाका बोलीहरू प्रतिध्वनित भैरहेछन् निरन्तर । आँखामा चिताको आगोका लप्काहरू दन्किरहेछन् दनदन, जसरी अहिले यो हृदय दन्किरहेछ । आक्रोशले पञ्जाहरू मुठी परेका छन् । मेरो प्रश्न अनुत्तरित छ – आखिर मान्छे मर्छ किन ?
हे श्रीकृष्ण ! हे राधेय !! म गाण्डीवधारी वीर योद्घा अर्जुन होइन । म साधारण मनुष्यका पनि धेरै प्रश्नहरू छन् । धृष्टताका लागि क्षमा चाहन्छु । म आत्मवाद र अध्यात्मवादलाई कसरी पत्याऊँ ?
मेरा चक्षु केवल भौतिक छन् । दृष्टि झन् चाउरिएको छ । चेतना साँघुरिएको छ । म चारैतिर भौतिक सत्यमात्रै देख्छु । यही जगत् , यही चराचर । म ज्ञान, विज्ञान, प्रज्ञान कसको शरणमा परूँ ? आत्माको उपस्थिति कहाँ छ ? वैकुण्ठ कहाँ छ ? स्वर्गलोक कहाँ छ ? परलोक कहाँ छ ? इहलोकभन्दा पर खै अरु लोक कहाँ छ ? क्रियाकर्म सकेपछि म हवाइजहाजमा काठमाण्डौँ फर्किँदै थिएँ। आकाशमा म धेरै माथि थिएँ, धर्तीभन्दा धेरै माथि, मनुष्यलोकभन्दा माथि, बादलभित्र । मैले यताउति हेरेँ, कतै परलोक भनेको यही पो हो कि ? उन्मुक्त आत्माहरू यतैतिर गल्याङ्मल्याङ् गर्दै उडिरहेका पो होलान् हाँसीहाँसी । तर त्यहाँ केही थिएन । रित्तो आकाश ।
रातभरि ताराहरू हेरिरहेँ । कुनै प्रखर ज्योतिर्मय नयाँ तारा देख्छु कि ? मेरो बुबा तारा बनेर हेर्दैहुनुहुन्छ कि ? सानोमा सुनेको थिएँ, मान्छे मरेपछि आकाशको तारा बन्छ रे ।
कल्पनातीत स्वर्गलोक र परलोकका कथाहरूले हामीलाई उठबस गराइरहेका छन् । भोगविलास शर्मा दनदन दन्किरहेको आगोमा संसारभरिका खुसीहरू पोलेर, भुटेर, तारेर, सेकेर खाइरहेछ । मृदङ्ग बजाएर उसका वरिपरि दुनियाँ नाचिरहेछ, झुमिरहेछ । उसलाई हेर्दा लाग्छ जीवन उन्मत्त लीला हो । ठाकुर भाइका कविताहरूबाट घृणित हाँसो हाँस्ने यो मृत्युलाई चिमोटी चिमोटी निकालेर यही आगोको भट्टीमा झोँकिदिऊँ र भष्म होस् छिनभरमै जसरी मेरो बुबाको देह भष्म भएथ्यो भन्ने लाग्छ ।
मलाई यो मनुष्यहरूको लोकमा पराइ मृत्युको शासन स्वीकार्य छैन । मनुष्यको स्वतन्त्रतामाथि खील गाडेको छ यसले । म मृत्यृका निर्मातासँग विमति राख्छु । हे सृष्टिकर्ता महोदय, नश्वर जीवहरूको सृष्टिको औचित्य के छ ?
लय छिनेको जिन्दगी बाँचिरहेकी मेरी वयोवृद्धा आमाले सल्लाझैँ सुसाउँदै वैरागको धुन गाइरहेको देख्दा म मृत्युको कुन तर्कसँग सहमत हुन सक्छु ? हे मृत्यु ! एकचोटि तँ आफै मृत्युको कहर भोगेर हेर् ।
शङ्करले जीवनलाई व्यर्थै प्याज बनाइदिए, जटिल अनि अपरिवर्तनीय । शिरमा एक चिम्टी बारुद बोकेर जन्मिएको दियासलाईको काँटी बाहेक जीवन केही होइन रहेछ । ह्वार्र सल्कियो, उज्यालो भयो र भुतुक्क निभिहाल्यो । सल्किउन्जेल उज्यालो थियो र जीवन पनि थियो । निभ्यो, अँध्यारो भयो, जीवन सकियो । भर्खरै ऊ भूतकाल भयो । भूतकाल भनेको स्मृति हो । समयसँगै खिइएर सकिन्छ ।
ठाकुर भाइ, जीवन त घोर प्रपञ्च रहेछ, ‘ग्रैन्ड डिजाइन’ । माकुराको जालो, द्रोणाचार्यको चक्रव्यूह । अनफेयर गेम ।
कहाँ थियो बास ? तँ को म को थिएँ ?
प्रपञ्च के हो ? किन देह यो लिएँ ?
कहाँ छ जानु ? कुन साथ लिइकन ?
तँलाई मालुम् छ कि यो कुरा मन ?
मेरो पनि प्रश्न बाँकी नै छ कवि शिरोमणिज्यू । अल्जाइमर्सले एउटा शताब्दी किन निल्यो ? मेरो बुबा कहाँ जानुभो ? पख्नोस् ! म एउटा विरक्तिको हाँसो हाँस्छु र गिज्याउँछु त्यो मृत्युलाई, जसले तपाईंलाई पनि जीवन बक्सेन ।
इति !
(शर्मा लिटिल एन्जल्स स्कुलका प्रिन्सिपल हुन्।)
